Kalem Güzeli - Türk Hat Sanatı. www.kalemguzeli.org
Kalem Güzeli - www.kalemguzeli.org - Türk Hat Sanatı - Akademik Yazılar

Akademik Yazılar

  • İstanbul'un Meşhur Hattatları - Doç. Dr. Köksal Alver

  • İstanbul'un Meşhur Hattatları - Doç. Dr. Köksal Alver

    Doç. Dr. Köksal ALVER

    Geleneksel İslâm sanatları arasında geçmişten günümüze seçkin yerini muhafaza eden ve her geçen gün kendi içinde yeni arayışlarla gelişimini sürdüren hat sanatı (hüsn-i hat), yazının ve kalemin etrafında kümelenen bir estetik algı ve medeni bilincin göstergesidir. Hüsn-i hat, yazı etrafında oluşan yüksek bir estetik zevk olduğu gibi bir medeniyet dilidir de. Hüsn-i hat, Müslüman sanatkârın Kur’an’ın harflerine karşı duyduğu saygı ve hissin görkemli bir nişanesidir. İslâm’ın ana kaynağı Kur’an’ın en güzel bir şekilde yazılması hedefi, hat sanatının ruhudur. Bu ruhun gıdası Kur’an’dır. Bir hayat kılavuzu olan Kur’an, hüsn-i hat gibi seçkin bir sanatın da menbaıdır. Bundan dolayı Kur’an’a duyulan sevgi, hürmet ve saygının ilmik ilmik dokuduğu hüsn-i hat, seçkin bir tarihe, seçkin merkezlere ve güzide üstadlara sahip olmuştur. İslâm sanatının abide merkezlerinde hat sanatı, mümtaz yerini korumuştur. İslâm dünyasının öncü şehirleri ve payitahtları, hat sanatına gereken yeri her zaman layık görmüştür.

    Hat sanatının İstanbul’daki, İstanbul’un ise hat sanatındaki yerini, önemini, itibarını yakın zamanda Bir Fotoğrafın Aynasında İstanbul’un Meşhur Hattatları adıyla Yusuf Çağlar’ın editörlüğünde yayınlanan kıymetli eserde tekrar görmek mümkün. Hat, hattatlar ve bir hat müessesi olan Medresetü’l-Hattâtîn ile ilgili Gülbün Mesara, Emin Nedret İşli, Enver Behnan Şapolyo, Ahmet Süheyl Ünver, Yusuf Çağlar, Fatih Özkafa gibi yazarların önemli yazılarını ihtiva eden eser, hat sanatının belli bir dönemiyle ilgili pek çok kıymetli fotoğraf, resim, belge, mektup, yazı örnekleri ve yazı meşklerini içermesiyle de bizzat bir belge halini almaktadır.

    İstanbul’da yirminci yüzyılın başlarında hat sanatının yaşatılması, yeni üstadların yetiştirilmesi gayesiyle kurulan bir vakıf ve eğitim müessesi olan Medresetü’l-Hattâtîn, bir anlamda İstanbul’un hat sanatındaki yerinin bir tanığıdır. Bu müessese, hat sanatının görkemli tarihinin şahidi olduğu gibi, söz konusu sanatın zor zamanlarının da hüzünlü bir izleyicisidir. Müessese için, İstanbul’da Cağaloğlu yokuşunda, daha önce Sıbyan Mektebi olarak hizmet veren ve halen ayakta olan kâgir bina tahsis edilmiştir. Müessese, 1915 yılında kurulmuş, Türkiye’nin geçirdiği sancılı süreçlere tanıklık etmiş, örneğin kendisini çok yakından ilgilendiren harf inkılabını yaşamış ve bundan dolayı sarsıntılar geçirmiştir. Adı da zamanla değişmiş, Hattatlar Mektebi, Şark Tezyinî Sanatlar Merkezi gibi yeni isimler alarak varlığını sürdürmüştür.

    Hem hat sanatının hem de Türk tezyinî sanatların yeniden canlanmasında ve yaygınlaşmasından önemli bir rol üstlenen Medresetü’l-Hattâtîn, hüsn-i hat ile Türk tezyinî sanatlarının bütün incelik ve usûllerinin öğretildiği bir kurumdur. Bu mühim kurumun hocaları da dönemin önde gelen hat, tezhib, cild ve ebru üstadlarıdır. Süheyl Ünver, “her biri şaheserler meydana getirmiş olan bu emsalsiz üstadlar, bana hayatım boyunca her konunun üzerinde durmanın önemini aşılamış kişilerdir. Hayatları ve metodları bizlere ders olmalıdır” şeklinde bahsettiği üstad ve ustaların, sanatlarına aşk ile sarıldıklarını, aşkla ve şevkle sanatlarını öğrettiklerini eklemektedir. Müessenin hoca kadrosunda şu isimler bulunmaktadır: Reisü’l-Hattâtîn Hacı Kâmil (Akdik) Efendi, Tuğrakeş İsmail Hakkı (Altunbezer) Efendi, Hulûsi (Yazgan) Efendi, Mehmed Said Bey, Hasan Rıza Efendi, Yeniköylü Nuri (Arunay) Bey, Bahaeddin (Tokatlıoğlu) Efendi, Kemâleddin Bey, Necmeddin (Okyay) Efendi, Sırrı Efendizade Nuri Bey. Başarılı talebeler arasında ise Süheyl Ünver, Hattat Mustafa Halim, Hattat Macid Ayral dikkat çekmektedir.

    Süheyl Ünver’in, hocası Tuğrakeş İsmail Hakkı’dan bahsettiği yazısı, esasen bir sanatkârın nasıl yetiştiğini, hangi aşamalardan geçerek olgunlaştığını göstermesi açısından kayda değer. Yazıda konuşan İsmail Hakkı Efendi’dir, Ünver, yıllardır birlikte olduğu hocasını, bir devre ve sanat tarihine ışık tutsun diye konuşturmaktadır. İsmail Efendi, kendi hayatını, yazı ile tanışıklığını anlatırken esasen bir sanatkârın ve sanat aşkının, bu aşktaki çilenin doğuşunu anlatmaktadır. Hikâye çocukluğa uzanır ve aşk orada başlar. Bir hattat ve yazı muallimi olan babası İlmî Efendi’yi seyreder. Babası gibi yazmaya, şekiller yapmaya başlar. İlk hocası babası olur. Rüşdiye’yi bitirir ve aşk devam eder. Sanayi-i Nefise Mektebi’ne (Güzel Sanatlar Akademisi) kaydolur, oradan ressam çıkar. Divan-ı Hümayun Kalemi’nde mülazım olarak işe başlar. Herkes gibi o da tuğra çalışmak mecburiyetindedir. Kalem’de tuğra yazarken yaşadığı bir olay çok mühimdir; hem İsmail Efendi hem de gerçek sanat, sanatkârlık ve edeb bakımından.

    İsmail Efendi’nin tuğra yazdığını gören Muhtar Efendi, tuğraya bakar ve ‘oğlum, bu, buradan başlanmaz’ der. İsmail Efendi, hemen yerinden kalkar ve ‘lütfen efendim, tenbih buyurun da, bendeniz de o suretle yazayım’ der. Muhtar efendi kalemi alır ve tuğranın merkezinden başlayarak yazar ve noktalayarak tarif eder. Böylece ilk tuğra hocası olur İsmail Efendi’nin. Bir gün hoca İsmail Efendi’ye, ‘benim kudretim bu kadar, size bundan fazlasını tarife hakkım yok’ der ve kendisini takip etmesini ister. Birlikte, o dönem Nişân-ı Hümayun Kalemi mümeyyizi ve Divân-ı Hümayun hocası olan meşhur Hattat Sami Efendi’nin odasına giderler. Muhtar Efendi, İsmail Efendi’ye, ‘öp efendi hazretlerinin elini’ der. İsmail Efendi de Sami Efendi’nin elini öper. Muhtar Efendi, ‘bu efendi tuğraya merak etmiş. Ben bir miktar tarif ettim. Artık tarif edecek dereceyi geçti. Binaenaleyh sizin elinizi öptü. Bu vazife bundan sonra efendimize teveccüh eder’ der. Böylece Sami Efendi’nin talebesi olan İsmail Efendi, iki sene derse devam eder ve tuğrakeş olur. Bu küçük öykü, bir ustanın/üstadın bir başka ustaya-/üstada olan saygı ve hürmetini, ustanın/üstadın kendi sınırını ve kendinden daima ‘üstün’ birilerinin olduğunu bilme ahlakını, talebesini daha iyi yetişebilmesi için has ustalara götürebilme yüceliğini ve talebenin ustaya karşı büyük ihtiramını, hürmetini ve bağlılığını anlatır. Ve bu öykü hat sanatının, belki diğer sanatlar gibi, sadece bir meslek ve sanat işi değil, fakat aynı zamanda büyük bir incelik, nezaket, terbiye, ciddiyet, azim, sabır, çile ve güzel ahlak olduğunu ne güzel özetler.

    Fatih Özkafa, İstanbul’un hat sanatındaki yeri, hat sanatının hususiyetleri ve İstanbul hattatları üzerine kaleme aldığı iki farklı yazıda, hat sanatının büyük bir nezaket ve incelik gerektirdiğini, İstanbul’un payitahtlığıyla bu sanatın başka bir hüviyet kazandığını ve yeni bir çığırın İstanbul’la birlikte başladığını belirtir. İstanbul adeta hat sanatıyla kucaklaşır, bu sanata kucak açar ve güzide üstadları kendinde toplar; dahası güzide üstadlar güzide talebelerini İstanbul’da yetiştirip bütün bir ülkeye armağan eder. Şeyh Hamdullah, Mehmed Esad Efendi, Mustafa İzzet Efendi, Bakkal Arif Efendi, Sami Efendi, Hulûsi Yazgan, Hacı Nuri Bey, Necmeddin Okyay ve Hamid Aytaç hüsn-i hat göğünün emsalsiz yıldızları olarak sürekli parlar ve İstanbul’dan bütün bir dünyaya göz kırpıp dururlar.

    Özkafa, hat sanatındaki meşk usûlü ve icâzet müessesinin önemine dikkat çeker; her iki faktörün hüsn-i hattın çağlar boyunca bozulmadan günümüze kadar gelebilmesinin imkânı olduğunu vurgular. Meşk, hem bir öğrenme hem bir terbiyedir. Meşk, belli bir itina, zevk ve terbiye gerektirir. Bir azim, bir emek ve çiledir. Bu çileyi gönülden çekmedir. Çilede yanma, pişme ve olgunlaşma halinin tercümesidir meşk. Ayrıca yüzyıllar boyunca geçerliliği ve doğrulu kanıtlanmış usta-çırak ilişkisinin sönmez tanığıdır. Usta ile çırağın bir iş ortamındaki birliğinin, o birliğin ürettiği işin ruhudur. Usta ile çırağı aynı hamurda yoğuran eldir meşk. İcâzet ise meşkin hasılası, kazancıdır. Bin bir emek ve çilenin mükâfatıdır. Ustanın kendi işini, kendisi gibi sürdürecek yeni bir usta bulmanın sevinci, gönenci ve şükrüdür. Kendi emeğinin müşahhas karşılığıdır esasen. İcâzet müessesinin bozulmadan günümüze kadar gelmesi ve klasik usûlle devam etmesi, hat sanatının büyük şansıdır. Böylece hat sanatı, hep kadir kıymet bilen ellerde yeni merhaleler kat etmiş, ayağa düşmemiş, kendini aziz bilen ellerin inceliğinde gelişimini sürdürmüştür.

    Bir de fotoğraflardan söz etmek gerekir kısaca; hattatların, talebelerin, yazıların ve Medresetü’l-Hattâtîn’in her daim aşkı, azmi ve hüznün belgesi olan fotoğraflardan. Esere adını veren o meşhur fotoğraf, 27 Kasım 1923’te yapılan İcazet Merasimi’nin fotoğrafıdır. Medresetü’l-Hattâtîn mezunları için Evkaf-ı İslâmiye Müzesi’nin bahçesinde, havuz önünde hoca ve talebelerini bir arada gösterir. Havuzun suyunda hoca ve talebelerin akisleri. O fotoğrafın dışında kitaba serpiştirilen daha pek çok fotoğrafta dikkat çeken hususlar vardır. Eser böylece bir de bu fotoğraflardan okunur. Hocaların duruşları ve bakışlarındaki ciddiyet, hüzün ve ışık hemen kendini belli eder. Eller, çoğunlukla diz üstünde yahut birbirine kenetli. Eller, bir duruşu, bir saygıyı göstermekte. Yüzleri dolanan sert çizgiler, yüze yapışan o dalgalı bakışlar. Talebelerin edebli halleri, incitmekten korkan tavırları. Kimi zaman şen halleri tabi. Süheyl Ünver’in hep mütebessim çehresi, İsmail Hakkı’nın heybetli bakışları, Hulûsi Yazgan’ın ise bütün sarsıntıları bekleyen vakur duruşu. Bir sanatın, sadece sanat değil, daha temelde bir hayat tarzı, bir yaşama hali ve üslubu olduğunu terennüm eden fotoğraflar. Fotoğraflar ve öyküler. Fotoğraflar, öyküler ve hayatlar. Hayat ve sanat arasındaki o ince ve narin bağın tanıkları. Sanatın bir hayatı ince ince dokuyuşu. Sanatın bir ince duyuş olduğu ya da. Bir armağan olan kitabın okura başka bir armağanı.

    İstanbul'un Meşhur Hattatları - Doç. Dr. Köksal Alver

    Kaynak: Doç. Dr. Köksal Alver, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi. Bir Fotoğrafın Aynasında İstanbul’un Meşhur Hattatları, Editör: Yusuf Çağlar, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul, 2010.

     

     

     

    Sonraki içerikSonraki içerik

    Akademik Yazılar menüsüne ait diger içerikler...

    1. Hat Sanatında Gubari Yazı ve Hattat Mehmed Nuri Sivasi - Cafer Kelkit
    2. Türk Hat Sanatında Hilye-i Şerîfler - Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Gündüz
    3. Yitik Mirasın Peşinde Süleymaniye Camii'nin Tâk-ı Kebîri - Süleyman Berk
    4. Hat sanatı alanında kültür mirasımız yeterince korunup değerlendirilebiliyor mu? - Prof. Dr. Hüsrev Subaşı
    5. Eğitime Sanatın Katkıları ve Yansımaları - Prof. İlhan Özkeçeci
    6. Türk ve İslâm Eserleri Müzesi Kur'an Koleksiyonunun Hat ve Hattatları - Dr. Süleyman Berk
    7. Bugünün Ustaları Geçmişin İzinde - Yrd. Doç. Dr. Fatih Özkafa
    8. İstanbul'un Meşhur Hattatları - Doç. Dr. Köksal Alver
    9. Vefatının 35.yılında Necmeddin Okyay Kitabı
    10. İstanbul: Açıkhava Hat Müzesi (İstanbul Kitabelerinden Seçmeler)
    11. "İstanbul'un 100 Hattatı" Kitabı
    12. Mihrapta Hüsn-i Hat - Yrd. Doç. Dr. Süleyman Berk
    13. Klasik Sanatlar Yıllığı 2014 yayımlandı
    14. Sanat Yarışmaları Hakkında - Savaş Çevik
    15. Celî Dîvânî Yazıların Anatomik Yapısı ve Kompozisyon Özellikleri - Savaş Çevik
    16. Unutulan Değerlerimizden Hattat Karînâbatlı Hasan Hüsnü Efendi - Prof. Dr. Muhittin Serin
    17. Klasik Sanatlar Yıllığı 2015 yayımlandı

     

    Site Hakkında

    ARAMAARAMA
    Hat Eserleri Galerisi


    Hat Eserleri Galerisinden...

    Muttasıl Müfredat - Eseri büyük olarak görmek için tıklayınız

     
     
    Sayfa başına dön Bu sitede yer alan eserlerin tüm hakları sahiplerine aittir. Sahiplerinden izinsiz kopyalanamaz,
    çoğaltılamaz ve başka mecralarda yayınlanamaz. Tüm hakları Yayın sponsoru: OrtaklarWeb tasarım: Korelasyonsaklıdır.

    Kalem Güzeli - www.kalem-guzeli.org 2008 - 2018